صنعت تولید فرش ماشینی در ایران، بهویژه در قطب صنعتی آن یعنی کاشان، ترکیبی خیرهکننده از هنر اصیل ایرانی و تکنولوژی پیشرفته نساجی جهان است. برخلاف تصور عموم که بافت فرش را فرآیندی ساده میپندارند، این محصول پیش از رسیدن به خانه شما، چرخهای دقیق و پیچیده را طی میکند. در این مقاله مرجع، قصد داریم به زبان ساده و در عین حال علمی، به بررسی دقیق و قدمبهقدم مراحل تولید فرش ماشینی بپردازیم تا بدانید فرشی که زیر پایتان پهن است، چه مسیری را از الیاف خام تا رسیدن به فروشگاه طی کرده است.
اولین قدم در مراحل تولید فرش ماشینی، طراحی نقش و نگار آن است. در گذشته طراحان باید ساعتها بهصورت دستی طرحها را روی کاغذ پیاده میکردند، اما امروزه این کار با نرمافزارهای تخصصی کامپیوتری انجام میشود. طراحان با تعیین دقیق رنگها، گلها و نقوش، فایل نهایی را آماده میکنند. این فایل به کدهای قابلفهم برای ماشینآلات بافندگی تبدیل میشود. در این مرحله ابعاد فرش، نوع نقشه (افشان، لچک و ترنج) و تراکم گرهها تعیین میگردد و سیستم برنامهریزی کارخانه دستور کار ماشین را صادر میکند.
پس از تأیید نقشه، نوبت به تأمین مواد اولیه میرسد. کیفیت نهایی یک محصول تا حد زیادی به کیفیت نخهای مصرفی بستگی دارد. در ساختار فرش ماشینی سه دسته نخ اصلی شامل نخ تار (جهت استحکام طول)، نخ پود (جهت استحکام عرض از جنس جوت) و نخ خاب (بخش اصلی و نرم فرش) استفاده میشوند. برای آشنایی با محصولات مقرونبهصرفه، بررسی فرش ارزان قیمت میتواند دید خوبی به شما بدهد. این نخها شامل تاپس هستند.
یکی از مهمترین بخشهای آمادهسازی الیاف، فرآیند هیتست (Heat Set) است. در این مرحله، نخهای اکریلیک تحت حرارت و بخار آب قرار میگیرند تا ساختار آنها تثبیت شود. هیتست کردن مزایای فوقالعادهای دارد؛ از جمله اینکه پرزدهی فرش را به حداقل میرساند، مقاومت نخ در برابر سایش را افزایش میدهد و زیردست نرمتر و پفکیتری به فرش میبخشد. این تکنولوژی باعث میشود تا فرشهای مدرن برخلاف نمونههای قدیمی، هیچگونه حساسیتی ایجاد نکنند و زیبایی ظاهری خود را طی سالیان متمادی حفظ نمایند.
رنگرزی یکی از حساسترین مراحل در مراحل تولید فرش ماشینی است. در این مرحله، الیاف خام وارد خمرههای بزرگ رنگرزی میشوند یا در کورههای تحت فشار قرار میگیرند تا رنگ بهطور عمقی به بافت نخ نفوذ کند. ثبات رنگ در برابر شستوشو، نور خورشید و مواد شوینده به کیفیت این مرحله وابسته است. کارخانجات پیشرفته از رنگزاهای استاندارد و آنتیپیلینگ استفاده میکنند تا در طول زمان، رنگ فرش کدر نشود و شفافیت اولیه خود را از دست ندهد.
مهمترین بخش ماجرا، مرحله بافندگی است که توسط ماشینآلات پیشرفته بلژیکی و آلمانی انجام میشود. در این مرحله، سیستم بافت بهصورت “رو و زیر” (Face-to-Face) عمل میکند؛ یعنی دو فرش بهطور همزمان و موازی بافته میشوند که نخهای خاب میان آنها مشترک است. سپس یک تیغه تیز مکانیکی با حرکت رفت و برگشتی، این دو فرش را از وسط میبرد و تفکیک میکند. برای کسانی که به دنبال مدلهای لوکس و مدرن هستند، آشنایی با ویژگیها و قیمت فرش 1200 شانه تراکم 3600 گل برجسته اطلاعات ارزشمندی را فراهم میکند.
پس از اینکه فرش از دستگاه بافندگی خارج شد، برای جلوگیری از ریختن گرهها و افزایش استحکام ساختاری، پشت فرش تحت عمل آهارزنی قرار میگیرد. در این مرحله، ترکیبی از چسبهای رزینی مخصوص و مواد آهار با استفاده از غلطکهای حرارتی به پشت فرش تزریق میشود. آهارزنی باعث میشود فرش حالت ایستایی مناسبی داشته باشد، لول نشود و در برابر کشش و خم شدن مقاومت بالایی از خود نشان دهد. این فرآیند کیفیت کلی محصول نهایی را به شکل چشمگیری ارتقا میدهد.
شیرینگ (Shearing) یا همان پرداخت فرش، یکی از مراحل کلیدی در بخش تکمیل است. در این مرحله، فرش از زیر تیغههای بسیار دقیق عبور میکند تا پرزهای اضافی و نایکنواخت سطح خاب کوتاه شده و سطحی کاملاً صاف، یکدست و براق ایجاد شود. اگر مرحله شیرینگ با دقت انجام نشود، ممکن است رگههای نامنظم روی فرش دیده شود. این فرآیند ظاهری شبیه به فرشهای دستباف ابریشمی به فرش ماشینی میبخشد و لطافت زیردست آن را دوچندان میکند.
پس از مراحل آهار و شیرینگ، فرشها به بخش برش و دوخت منتقل میشوند. در این بخش، طول و عرض فرشها طبق ابعاد استاندارد استانداردسازی شده و برش داده میشوند. سپس لبههای طولی فرش (شیرازه) با دستگاههای اتوماتیک زیگزاگ و دوزندگی میشوند و در صورت نیاز، ریشههای آماده به انتهای فرش دوخته یا متصل میگردند تا ظاهر اصیل یک فرش سنتی ایرانی کامل شود.
پیش از اینکه فرشها بستهبندی شوند، باید از واحد کنترل کیفیت عبور کنند. بازرسان متخصص با دقت بالا پشت و روی فرش را از نظر نداشتن ریختگی نخ، معایب بافت، سوختگی خاب یا رگههای رنگی بررسی میکنند. اگر ایراد جزئی وجود داشته باشد، توسط اساتید رفوگری اصلاح میگردد. برای اطمینان از اصالت کالا و حذف واسطهها، پیشنهاد میشود خرید مستقیم فرش از کارخانه را انتخاب کنید تا محصولی با برگه ضمانت معتبر تهیه نمایید.
در آخرین مرحله از چرخه تولید، فرشهای بازبینیشده توسط دستگاههای اتوماتیک به شکل لولهای مرتب درآمده و با لفافهای پلاستیکی ضخوی ضد آب و گردوغبار بستهبندی میشوند. برچسب مشخصات فنی شامل شانه، تراکم، جنس نخ، ابعاد و نقشه روی رولها نصب میگردد. اکنون فرشهای آماده در انبار کارخانه چیده شده و آماده بارگیری و ارسال به نمایندگیها، فروشگاهها و مشتریان گرامی در سراسر کشور میشوند.
۱. آیا تمامی کارخانههای فرش ماشینی تمامی مراحل تولید را انجام میدهند؟
خیر، بسیاری از کارگاهها و برندها تنها واحد بافندگی و تکمیل را دارند و نخهای هیتستشده را به صورت آماده از ریسندگیهای بزرگ تهیه میکنند؛ اما برندهای معتبر مانند فرش سامان برپارچگی و نظارت کامل بر تمامی مراحل تاکید دارند.
۲. نقش اصلی شانه و تراکم در بافت فرش چیست؟
شانه به تعداد گرهها در یک متر از عرض فرش و تراکم به تعداد گرهها در یک متر از طول فرش گفته میشود که تعیینکننده ضخامت، توپر بودن و ریزبافت بودن نقشها است.
۳. چرا آهارزنی پشت فرش اهمیت دارد؟
آهارزنی مانع از دررفتگی گرهها شده، به فرش ساختاری محکم میبخشد و از لول شدن گوشههای فرش روی زمین جلوگیری میکند.
